ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΩΝ ΛΕΗΛΑΤΗΜΕΝΩΝ ΝΙΚΩΝ. XΡΗΣΤΟΣ Σ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, εκδ. ΕΝΕΚΕΝ, ιστορική μνήμη

Μετά τη Βάρκιζα, την Υποδιοίκηση Χωροφυλακής Πολυνερίου την πλαισίωσαν τα παρακρατικά στοιχεία, που ήταν αδύνατο να ελεγχθούν από εκείνα τα μετριοπαθή στοιχεία των αρχών που επιδίωκαν την ομαλότητα. Οι συμμορίες αυτές καπέλωσαν την Υποδιοίκηση και ανέλαβαν το εγκληματικό έργο των βασανιστηρίων, των βιασμών και των δολοφονιών ακόμα και του πιο αδύναμου και φιλήσυχου πολίτη. Έπρεπε να τσακιστεί κάθε τι που θύμιζε λαïκή εξουσία. Η Υποδιοίκηση Χωροφυλακής Πολυνερίου της μεταβαρκιζιανής περιόδου, που την έζησα παιδί τότε δώδεκα χρονών, αποτελεί δείγμα του έργου του μεταβαρκιζιανού κράτους.
   Κουβαλούσαν από τα χωριά, που ήταν υπό την εποπτεία της, τους ΕΛΑΣίτες αγωνιστές και τους ζητούσαν να παραδώσουν όπλα, είχαν δεν είχαν, τους βασάνιζαν, τους φυλάκιζαν, τους χαρακτήριζαν κομμουνιστές και παρτίδες παρτίδες τους μεταφέρανε στα Γρεβενά και από εκεί στις φυλακές και εξορίες, όσους κατόρθωναν να επιζήσουν από τα σκληρά βασανιστήρια.
   Από το καλοκαίρι του 1945 μέχρι το καλοκαίρι του 1946 μείνανε  στη μνήμη μου οι πιο φρικιαστικές στιγμές της ζωής μου. Τα βογκητά των ανθρώπων από τα βασανιστήρια και οι εικόνες των προσώπων τους, έμειναν στη μνήμη μου ως οι πιο μαύρες στιγμές της ζωής μου. Όταν τις ξαναφέρνω στη μνήμη μου ανατριχιάζω και αναρωτιέμαι πού βρίσκονταν τόσο μίσος και τόση βαρβαρότητα.
   Στην Υποδιοίκηση Πολυνερίου εγκαινίασαν τα βασανιστήρια και την τρομοκρατία με τη σύλληψη του Γιαννούλη Παπαδημητρίου και της Σταυρούλας Τζιόλα, με την κατηγορία ότι την περίοδο της κατοχής και της Αντίστασης ήταν δραστήρια μέλη του ΕΑΜ. Ζητούσαν όπλα που δεν είχαν. Ποιος ήταν ο Γιαννούλης Παπαδημητρίου; Ικανός, με δημοκρατικές παραδόσεις, τραυματίας στο Σαγκάριο της Μικρά Ασίας. Είχε την εκτίμηση των χωριανών και διακρινόταν για την προσφορά του στην κοινότητα του χωριού. Όλοι οι χωριανοί αναγνωρίζουν ότι ήταν ο καλύτερος Πρόεδρος που πέρασε από το χωριό όλες τις εποχές και κατά την περίοδο της κατοχής και της Αντίστασης έπαιξε σημαντικό ρόλο μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ στην καθιέρωση των θεσμών της λαϊκής εξουσίας και της λαϊκής δικαιοσύνης. Με την παρέμβασή του, έσωσε από βέβαιο θάνατο εκείνους που συνεργάσθηκαν με τους Ιταλούς. Για το έργο του αναφέρομαι και σε άλλο σημείο.
   Η Σταυρούλα Τζιόλα από τις πιο πρωτοπόρες νέες γυναίκες του χωριού. Με τη δραστηριότητά της έβγαλε από το σπίτι τη γυναίκα και της έδωσε δράση και λόγο στα προβλήματα και στα κοινά του χωριού μας. Νέα τότε, συνεπήρε και τη νεολαία, πρωτοστάτησε στην οργάνωση και στην πολιτιστική καλλιέργεια των νέων και ιδιαίτερα στην ανύψωση και την ανάδειξη των γυναικών του χωριού, που διέπρεψαν και προσέφεραν σημαντικό έργο στην αντίσταση και στα κοινά του χωριού.
   Αυτούς τους δυο, μέρες τους δέρνανε και τους λιώσανε στο ξύλο, με την κατηγορία ότι είχαν όπλα και ήταν οργανωμένοι στο ΕΑΜ, για την προσφορά τους στην κοινωνία του χωριού. Ήταν κάτι το φρικιαστικό να βλέπεις τη βαρβαρότητα των τραμπούκων. Έπρεπε να εξαφανιστεί κάθε ανάμνηση, να σβήσει κάθε τι στη μνήμη των απλών ανθρώπων, για τη δημοκρατία και τη λευτεριά που τη γεύτηκε ο λαός στον αγώνα στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης.  
   Παιδί τότε, από την αυλή του σπιτιού μας, έβλεπα τη φρικιαστική εικόνα που διαδραματιζόταν στην πλατεία του χωριού, κάτω από τον πλάτανο, μπροστά στα μάτια του κόσμου. Τέτοια βαρβαρότητα και τόσο μίσος δεν έχω δει στη ζωή μου. Τα άγρια ζώα δεν έχουν τέτοια άγρια αισθήματα. Και οι δυο συγγενείς μας, ο Γιαννούλης, αδερφός του πατέρα μου και του Σπύρου, η Σταυρούλα, πρώτη ξαδέρφη της μάνας μου. Παρακολουθώντας τη φρικτή εικόνα, ένιωσα το μυαλό μου να στριφογυρίζει σαν ανεμοστρόβιλος μέσα στο κεφάλι μου, σαν να ήταν ξεκομμένο από το περίβλημα του εγκεφάλου. Αν είναι δυνατόν... Μέσα στον εγκέφαλό μου στριφογύριζε κάτι σαν τροχός, σαν σφαίρα, σαν να ήταν ξεκομμένο από το κρανίο! Η γιαγιά φαίνεται πως κάτι αντιλήφθηκε στο πρόσωπό μου και με πήρε μέσα στο σπίτι, κυριολεκτικά με έσπρωξε με τόση δύναμη και γρηγοράδα μέσα στην είσοδο του σπιτιού για να μη βλέπω την εικόνα της φρίκης. Δεν μπορώ να φανταστώ τι είδε στο πρόσωπό μου, είδα τη γιαγιά μου με τι αγωνία με πήρε μέσα για να μη βλέπω αυτή την αγριότητα των βασανιστών. Η σύζυγος του Τάκη Κυρατζή δεν άντεξε, βλέποντας κάποιους να απολαμβάνουν το «θέαμα» και φώναξε: «Δεν ντρέπεστε; Τι σας έκαναν και δεν πάτε να σταματήσετε τους φονιάδες». Από τότε, από αυτήν την βάρβαρη εικόνα, άρχισαν να ασπρίζουν τα μαλλιά μου.
   Ο ξυλοδαρμός συνεχίστηκε μέρες, ωσότου ήταν σχεδόν αναίσθητοι και μελανιασμένοι απ’ το πολύ ξύλο. Τους ζητούσαν την αποκάλυψη αποθήκης όπλων, για τα οποία αυτοί δεν είχαν ιδέα. Από το πολύ ξύλο η θεία Σταυρούλα που ήταν έγκυος έχασε το παιδί της. Τους πήραν στο σπίτι και τους τύλιξαν σε φρεσκοκομμένα δέρματα προβάτων.
   Ο δαρμός του Γιαννούλη και της Σταυρούλας ήταν τα εγκαίνια των βασανιστηρίων, βιασμών και δολοφονιών από τις συμμορίες του κατεστημένου, που λεγόταν «κράτος». Από την Υποδιοίκηση Χωροφυλακής Πολυνερίου φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν ΕΛΑΣίτες που σε αριθμό ξεπερνούν κάμποσες εκατοντάδες, από τα χωριά που ανήκαν διοικητικά στο Πολυνέρι και τους βλέπαμε κάθε μέρα που τους μεταφέρανε καταματωμένους από το κρατητήριο για ανάκριση και ξυλοδαρμό...


απόσπασμα από το βιβλίο του ιστορικού Χρήστου Παπαδημητρίου ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΩΝ ΛΕΗΛΑΤΗΜΕΝΩΝ ΝΙΚΩΝ, εκδ. ΕΝΕΚΕΝ

Mαρτυρία, Μιχάλης Κωνστατζίκης, εκδόσεις ΕΝΕΚΕΝ, ιστορική μνήμη

 απελευθέρωση μας έδωσε χαρά, αλλά όχι και ευτυχία. Το μέλλον ήταν σκοτεινό. Το κυνηγητό των αγωνιστών άρχισε σχεδόν αμέσως. Οι απειλές συχνά γίνονταν πράξεις. Προκλήσεις από παντού. Οι δυνάμεις του μίσους, των συνεργατών του εχθρού, πολύ γρήγορα άρχισαν να πουλάνε πατριωτισμό. Μας έκαναν κριτική στις εφημερίδες, σε ομιλίες και κηρύγματα στις εκκλησίες. Ήμασταν οι κακοί γιατί πολεμήσαμε τον κατακτητή. Χιλιάδες αγωνιστές μας βρήκαν το θάνατο με το ζήτω η πατρίδα, ζήτω ο λαός στα χείλη. Οι θύτες καταδίκαζαν τα θύματα. Το κράτος έδωσε οικονομικές ενισχύσεις. ΄Ετρεξαν πολλοί, πάρα πολλοί. Τους έβλεπα χαμογελώντας, θυμόμουν εκείνους που διαγκωνίζονταν για πόστα αμέσως μετά την απελευθέρωση.

Εγώ ό,τι έκανα στην εθνική αντίσταση το έκανα για μένα, για τα παιδιά μου, για την πατρίδα. Είναι γραμμένα στην ψυχή μου. Τραγουδώντας κλαίω τα παλικάρια που χάθηκαν χωρίς να δούνε τη μάνα τους. Είναι καταφρονημένοι, κι ας είναι νεκροί. Με συγχωρείτε που παρασύρομαι, αλλά έχω παράπονο από την αδικία που τόσο συχνά δικαιώνεται. Φυσικά υπήρχαν θύματα και από τις δύο πλευρές. Και οι δυο πλευρές σκότωναν. Μετά τα Δεκεμβριανά, ωστόσο, τα πράγματα χειροτέρεψαν.

Η παπανδρεϊκή περίοδος ήταν ό,τι χειρότερο. Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν για μένα ο χειρότερος εχθρός του λαού, κι ας είχε τον τίτλο του Γέρου της Δημοκρατίας. Εκείνος έπεσε στα πόδια του Τσώρτσιλ ζητώντας την επέμβαση του Σκόμπι για να αμαυρώσει την αντίσταση του λαού. «Εγώ τσουβάλιασα την αριστερά», έλεγε στη δεξιά στη βουλή, «εμένα πρέπει να ευγνωμονείτε, και μη το παίρνετε επάνω σας». Για μένα ο Γεώργιος Παπανδρέου έχει τη μεγαλύτερη ευθύνη για τον εμφύλιο με τους τριάντα έως σαράντα χιλιάδες νεκρούς και τα κακά που προέκυψαν. Είναι υπεύθυνος απέναντι στην ιστορία της πατρίδας μας. Τον έλεγαν παπατζή, γιατί έπαιζε το παιχνίδι της απάτης. Και ύστερα ο γιος του έκανε τον σοσιαλιστή. Άλλη απάτη! Τώρα φαίνεται ποιος ήταν. ΄Επαιζε κι εκείνος τον παπά και παρέσυρε το λαό να φωνάζει ζήτω στις ανομίες του και την ανήθικη ζωή του.

Είπα ότι άρχισαν τα κυνηγητά. Φυσικά μεταξύ αυτών ήμουν κι εγώ. Ήρθαν οι μπουραντάδες, ένας λόχος που είχε δημιουργηθεί από δήθεν αξιωματικούς στην κατοχή. Αυτοί ανέλαβαν το έργο της «τάξης» μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, οπότε όλες οι ένοπλες ομάδες κλήθηκαν να παραδώσουν  τα όπλα και να συγκροτηθεί εθνικός στρατός. Εκεί έγινε το τσουβάλιασμα. Στην ουσία παρέδωσε τα όπλα μόνο ο εθνικός απελευθερωτικός στρατός, ο ΕΛΑΣ. Το κίνημα υπέστη μεγάλη ταπείνωση. Τα ίδια όπλα τα  έδωσαν στους παρακρατικούς που κυνηγούσαν τον ΕΛΑΣ. Ξύλο, δολοφονίες, χρήμα για εξαγορά συνειδήσεων. Δεν ήταν δυνατό να μείνω στο χωριό με τις δολοφονίες που γίνονταν στη μέση του δρόμου. ΄Εφυγα στα Σέρρας και έμεινα μερικές μέρες σε συγγενείς, αλλά ήταν δύσκολο να κυκλοφορήσω. Δεν ήξερες από πού θα σου έρθει....

Στις 7 Μαρτίου 1947 μας απόλυσαν με προσωρινό απολυτήριο που δεν ήταν να το δείξεις πουθενά, γιατί θα σε συλλάμβαναν αμέσως μόλις το έβλεπαν. Μας παρέλαβε η ΕΣΑ Κερατσινίου για να μας συνοδεύσει στο Κερατσίνι. Μας οδήγησαν αποβραδίς στο γηροκομείο της πόλης για να μας περιποιηθούν  καταλλήλως. Όλη νύχτα ξύλο, κλωτσιές, μπουνιές, οι περισσότεροι ήμασταν ματωμένοι. Και όλα αυτά με το απολυτήριο στο χέρι! Εγώ πάλι στάθηκα τυχερός! Μόλις μας κατέβασαν στο Κερατσίνι ο ταγματάρχης φώναξε, «οι Μακεδόνες Βούλγαροι να έρθουν απ’ εδώ». Καθώς κινούμασταν κολλητά ο ένας στον άλλον για να αποφύγουμε το ξύλο, πέφτω επάνω σε έναν παιδικό μου φίλο που υπηρετούσε στην ΕΣΑ. Βλέποντάς τον με πιάσανε τα κλάματα. Το ίδιο κι εκείνος. Με άρπαξε αμέσως με έβαλε στην άκρη και δεν με άφησε ούτε στιγμή. Όταν χρειαζόταν να απομακρυνθεί έβαζε κάποιον φίλο του να με προστατεύει. Συνεχώς με χάιδευε, ζητούσε συγγνώμη. Έμεινε συνέχεια μαζί μου και την άλλη μέρα με πήγε στο λιμάνι του Πειραιά. Πλήρωσε το εισιτήριό μου για να ταξιδέψω με το  πλοίο της γραμμής σαν πολίτης και όχι με κατάσταση, ώστε να μη με ενοχλήσει κανείς. Μέχρι που έφυγε το πλοίο από το λιμάνι στεκόταν στην προβλήτα  χαιρετώντας με συνεχώς με το χέρι. Πώς να ξεχάσω αυτό τον φίλο; Το όνομά του Νίκος Νάσιουτζικ, γιος καπνέμπορα. ΄Ετσι βλέπω τώρα και τους φίλους του Στέργιου, του γιου μου.

Μόνον όποιος έζησε την εποχή εκείνη μπορεί να καταλάβει την κατάσταση των αριστερών. Κυνηγητά, ξυλοδαρμοί, να κινδυνεύεις κάθε στιγμή να συκοφαντηθείς από κάποιον επειδή είχε κάτι εναντίον σου, ή έτσι ήθελε. Πολλοί προσπαθούσαν να δείξουν υπερπατριωτισμό, και με τον τρόπο του καταδότη πλησίαζαν τις αρχές. Και έδειχναν πόσο αγαπούν δήθεν την πατρίδα προδίδοντας τον φίλο ή τον αδερφό τους. Τέτοιους ήθελαν και οι αρχές. Είμαστε σαν κυνηγημένα πουλιά, δεν ξέραμε πού να κρυφτούμε. Ευτυχώς οι οργανώσεις μας έστω και παράνομες δεν σταμάτησαν να δουλεύουν, να μας βοηθά ο κόσμος, αυτός ο λαός ο πραγματικά πατριώτης, ο φιλαλήθης. Μας προστάτευε από τους δαίμονες του κακού.

απόσπασμα από το βιβλίο Μαρτυρία του  Μιχάλης Κωνστατζίκης που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΕΝΕΚΕΝ.

Οι «πορφυρογέννητοι» και ο «πατριωτισμός των ηλιθίων». Όμηρος Ταχμαζίδης

Ο πατριωτισμός: Οι εκπρόσωποι της πολιτικής τάξεως επιχειρούν να συγκαλύψουν τα αδιέξοδο στο οποίο οδήγησαν τον τόπο με τη διαρκή επίκληση της λέξης πατριωτισμός. Ο βρετανός θεωρητικός των λεγόμενων «πολιτιστικών σπουδών» (“Cultural Studies”) Stuart Hall διατύπωσε το όρο «πατριωτισμός των ηλιθίων» για να περιγράψει μια μορφή χοντροκομμένου αντι-ιμπεριαλισμού.

Κάτι παρόμοιο φαίνεται ότι εκτυλίσσεται σήμερα στη χώρα μας. Και ενώ ο τόπος καταρρέει και οι κίνδυνοι εξαθλίωσης του μεγαλύτερου τμήματος του ελληνικού λαού είναι προ των θυρών, ο «πατριωτισμός των ηλιθίων»  πλειοδοτεί σε «αντιευρωπαϊκές», «αντιδυτικές», «αντιγερμανικές» κ.λπ. κορώνες και δε θάβει απλώς  κάθε δυνατότητα αντίδρασης και κάθε ελπίδα για ανόρθωση, αλλά προλειάνει με τη στάση του ακόμη χειρότερες καταστάσεις.

Η φασιστίζουσα γλώσσα:  Ο δημόσιος βίος εκτρέπεται διαρκώς και ολισθαίνει σε αντιδημοκρατικές κακοτοπιές. Δε χρειάζεται να είναι κανείς φασίστας, για να φέρει η πολιτική του γλώσσα έκδηλα στοιχεία φασιστικής ρητορικής.

Σε περιόδους κρίσεως οι λέξεις αποκτούν επικίνδυνη αιχμηρότητα. Όταν δημοτικός σύμβουλος αποδίδει το χαρακτηρισμό «τουρκολάγνος» (Βενιαμίν Καρακωνστάνογλου) στο δήμαρχο Θεσσαλονίκης, εκούσια ή ακούσια διαβαίνει το κατώφλι της παραφασιστικής πολιτικής πράξης. Ο ανυποψίαστος θεατής/ακροατής της συγκεκριμένης ρητορικής, παραλαμβάνει το ακόλουθο μήνυμα: στο δημοτικό συμβούλιο υπάρχουν πιθανοί «προδότες».

Το πρώτο βήμα προς τη γλώσσα και τη μανιχαϊστική «θεώρηση» της φασιστικής ιδεολογίας έχει πραγματοποιηθεί: από τη μια οι «καλοί» Έλληνες και από την άλλη οι «προδότες». Η φασιστική παρεκτροπή σιτίζεται διαρκώς από το διφορούμενο: «δεν τον κατονομάζω ως προδότη, αλλά μπορεί και να είναι με αυτά που κάνει»! Με τον τρόπο τούτο περνάμε στην απροκάλυπτη φασιστική «θεώρηση»: η εσωτερική μας πολιτική κατάσταση ορίζεται από «ανδρείους Έλληνες» και «άνανδρους προδότες».

Το ενδιάμεσο: Ο προθάλαμος της ανοικτής φασιστικής πράξης συγκροτείται από ένα συγκεχυμένο ιδεολογικό σύμφυρμα  μεγαλοανδρισμού (ενδεικτικότατα τα ανάλογα, κατά καιρούς, ρητορικά  φληναφήματα του  Στέλιου Παπαθεμελή και του Κώστα Γκιουλέκα), άφθονης κινδυνολογίας, ανέξοδου εθνικού μεσσιανισμού: με κοινό παρανομαστή δίπλα στην ολότελη σύγχυση τον πλήρη ανορθολογισμό. Η επίκληση των «λόγων»  ενός αστοιχείωτου μοναχού, ανάγνωσμα αγράμματων υπερηλίκων, από δημοτικούς συμβούλους (Στέλιος Παπαθεμελής, Κώστας Καζαντζίδης), ως πολιτικό επιχείρημα καταδεικνύει ότι έχουν παραβιασθεί οι θύρες της στοιχειώδους πολιτικής λογικής.

Οι ρίζες:  Τούτη η σκοταδιστική έκπτωση του δημόσιου λόγου δεν προέκυψε μονομιάς. Κανένα κοινωνικό φαινόμενο δε δημιουργείται ex nihilo. Η στοιχειώδης λογική έχει υποσκαφθεί από χρόνια: με την ακατάσχετη, για παράδειγμα, ιδεοληπτική φλυαρία περί ορθοδοξίας, τη ρητορεία για τη λεγόμενη «καθ΄ ημάς Ανατολή» και το φανατικό «αντιδυτικισμό» του νεορθόδοξου αναθεμελιωτισμού (φονταμενταλισμού).

 Η διάχυση του παραλογισμού σε πλείστες όσες εκφάνσεις της ελληνικής δημοσιότητας είναι απόρροια και των επιδράσεων του τελευταίου, ο οποίος πριμοδοτήθηκε παντοιοτρόπως από τις καθεστωτικές πολιτικές δυνάμεις. 

Το παρελθόν των υπόγειων ιδεολογικών διασυνδέσεων είναι εξαιρετικώς ενδιαφέρον. Ο νεορθόδοξος ανορθολογισμός δεν προήλθε αποκλειστικώς από τα σπλάχνα των παρεκκλησιαστικών οργανώσεων (Χρήστος Γιανναράς), αλλά και από την αστικών κοινωνικών καταβολών κομμουνιστική αριστερά (Κωστής Μοσκώφ, Κώστας Ζουράρις).

Οι συνέπειες: Και εάν στις παρυφές του πολιτικού συστήματος κερδίζουν έδαφος τα παραφασιστικά μεγαλοανδρικά στερεότυπα, στον σκληρό πυρήνα του καθεστώτος επιβεβαιώνεται καθημερινώς με τον πιο έκδηλο τρόπο η επιβολή του παραλόγου επί της λογικής. Ο «πατριωτισμός των ηλιθίων» εκφράζεται και με τα γελοία ερωτήματα στη Βουλή εάν και κατά πόσο υπόκεινται οι Έλληνες σε  «ψεκασμό με ηλιθιογόνα»!

Οι «πορφυρογέννητοι»:  Το μεγαλοανδρικό  ιδεολόγημα επιδοτεί πολιτικώς  το «σύνδρομο του πορφυρογέννητου». Τούτο αφορά στο είδος του πολιτικού εκκοινωνισμού και στην πολιτική νοοτροπία διαφόρων γόνων της πολιτικής ολιγαρχίας, οι οποίοι αντιμετωπίζουν τη χώρα σαν παιχνίδι στα κακομαθημένα χέρια τους. Γύρω τους σχηματίζονται «αυλές» από «συνοδοιπόρους», «φίλους», «συναγωνιστές», παντός είδους κόλακες, τυχοθήρες, φαύλους και φαυλεπίφαυλους  κοινωνικούς αναρριχητές - για να σώσουν τη χώρα!

Οι «θεωριστές»: Ο Γκαίτε στο έργο του για τα χρώματα («Farbenlehre») αναφέρεται σε κάποιο σημείο στους «θεωριστές». Άτομα τα οποία δημιουργούν τις δικές τους «θεωρίες» χωρίς να έχουν εντρυφήσει σε έναν τομέα με επιστημονικό τρόπο, χωρίς να έχουν ερευνήσει. Από παρόμοιους «θεωριστές» κυριαρχείται ιδεολογικοπολιτικώς η σημερινή Ελλάδα. Και δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα σε Δεξιά και Αριστερά: ο κατήφορος της χώρας συνοδεύεται από τις τυμπανοκρουσίες και τις μεγαλοστομίες των ιδεολογικοπολιτικών «ψευδοθεωρήσεων» διαφόρων «θεωριστών».   

Η κριτική σκέψη συνθλίβεται καθημερινώς στις συμπληγάδες του παραλογισμού και της  εργαλειακής λογικής των κομματικών συμφερόντων.

Ο καπνός και η Θεσσαλονίκη. Όμηρος Ταχμαζίδης

Ο καπνός και η Θεσσαλονίκη

Το ίχνος: Η οσμή είναι ένα ίχνος. Εντοπίζεται και καταγράφεται από την αίσθηση της όσφρησης. Αναγνωρίζουμε φυσικά ή τεχνητά πράγματα και από το ίχνος της οσμής τους. Παρομοίως προσδιορίζουμε ενίοτε και διάφορους αστικούς χώρους. Οι οσμές αφήνουν τα ίχνη τους και στο σώμα των πόλεων. Μια πόλη έχει τις οσμές της, όπως το σώμα μιας γυναίκας ή ενός άνδρα, όπως ο εσωτερικός χώρος ενός σπιτιού ή ενός διαμερίσματος. Οι περιοχές των πόλεων έχουν τις δικές τους οσμές. Σε ορισμένες υπάρχουν κυρίαρχες μυρωδιές, οι οποίες συνδέονται με τις ασχολίες των κατοίκων τους.

Η οσμή: Κανείς δεν πρέπει να υποτιμά την παιδική παρατηρητικότητα. «Εδώ μυρίζει σαν την Καβάλα…», παρατηρούσε ο γιός μου ήδη από την προσχολική του ηλικία, όποτε προσπερνούσαμε το κτίριο της «Αυστροελληνικής» επί της οδού Τσιμισκή. Και σαν «έξυπνος» ενήλικος  του έκοβα τη φορά με τη φράση, «είναι η θάλασσα…».

 Όταν κάποια στιγμή αναγγέλθηκε η «ανακατασκευή» της «Αυστροελληνικής» και κλήθηκα να γράψω ένα ρεπορτάζ για γερμανόφωνη εφημερίδα, αντιλήφθηκα ότι η φράση «μυρίζει σαν την Καβάλα» αφορούσε στη μυρωδιά του… καπνού. Το  παιδί είχε ταυτίσει τη μυρωδιά της συγκεκριμένης περιοχής με τη χαρακτηριστική οσμή της Καβάλας, την οσμή του καπνομάγαζου.

Ο καπνός: Πολλές φορές έκτοτε συλλογίστηκα τη σημασία του καπνού για την Θεσσαλονίκη και τις άλλες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας. Εάν σήμερα προσπαθούσαμε να σκιαγραφήσουμε την ιστορική πορεία του βορειοελλαδικού χώρου και της Θεσσαλονίκης θα έπρεπε να συμπεριλάβουμε, οπωσδήποτε, την ιστορία του καπνού  και της σημασίας του για την ευρύτερη περιοχή. Δε νομίζω ότι μπορούμε να αντιληφθούμε την ιστορία της Θεσσαλονίκης στον 20^ου αιώνα, χωρίς να επισημάνουμε τον καταλυτικό ρόλο, τον οποίο έπαιξε ο καπνός στις οικονομικές, κοινωνικές και διεθνοπολιτικές της σχέσεις. Για την Θεσσαλονίκη ο 20^ος αιώνας ήταν ο αιώνας του καπνού.

Η απώθηση:  Κάποτε η πόλη κινούνταν στο ρυθμό του. Η μείωση της καπνοπαραγωγής και της επεξεργασίας των καπνών έχουν εξοστρακίσει από τη συλλογική μνήμη  των ανθρώπων της πόλης τη σημασία του συγκεκριμένου προϊόντος. Παρελθόν ανεπίστρεπτο τα καπνεργοστάσια, οι καπνέμποροι, οι μεσάζοντες, οι καπνεργάτες και οι καπνεργάτριες. Πρόκειται για μια μνήμη απωθημένη. Σποραδικές είναι και οι αναφορές στη λογοτεχνία και την ποίηση. Δεν έχω βρει κάτι ανάλογο με την πρώιμη ποίηση του Πρόδρομου Μάρκογλου για τον καπνεργατικό κόσμο της Καβάλας.

Το προϊόν: Η περί τον καπνό ασχολία ανάγεται στην εποχή  της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αποτελούσε σημαντικό παράγοντα σύνδεσης της  ευρύτερης περιοχής και της Θεσσαλονίκης με την Μεσευρώπη. Σημαντικά αρχιτεκτονικά ίχνη τούτης της σχέσης δε συναντάμε μόνο στην Θεσσαλονίκη, όπως το κτίριο της «Αυστροελληνικής», αλλά  και σε ευρωπαϊκές πόλεις, όπως  το περίφημο  Yenidze  («Γιαννιτσά)» στην Δρέσδη.

Η προσάρτηση του βορειοελλαδικού χώρου στο Ελληνικό Βασίλειο προσέφερε μια νέα πλουτοπαραγωγική πηγή, η οποία ενίσχυε τα μέγιστα το οικονομικώς καχεκτικό ελληνικό κράτος. Η παρουσία των καπνεμπόρων και των καπνεργατών έδινε ιδιαίτερο χρώμα στην πόλη. Η καπνεργασία ήταν η σημαντικότερη βιομηχανική δραστηριότητα της.  

Προτάσεις: α) Ο χώρος στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Ε. Βενιζέλου να διαμορφωθεί με κεντρικό άξονα το μνημείο για το Μάη του ’36. Η στάση του μετρό να αφιερωθεί στην εξέγερση του εργατόκοσμου της Θεσσαλονίκης και να αρχιτεκτονηθεί εσωτερικώς με κεντρική αναφορά στα συγκεκριμένα γεγονότα.

β) Να δημιουργηθεί μουσείο για τον καπνό σε συνεργασία με καπνοβιομηχανίες. Για τη στέγαση να αναζητηθούν αχρησιμοποίητοι χώροι πρώην καπνεργοστασίων .

γ) Να καθιερωθεί ειδική υποτροφία για την επιστημονική έρευνα σε ζητήματα που αφορούν την ιστορική παρουσία της συγκεκριμένης  δραστηριότητας και τις επιπτώσεις/επιδράσεις της στην οικονομία, την κοινωνία, την πολιτική και την τέχνη.

δ) Να τοποθετούνται καπνόφυτα ως διακοσμητικά σε πάρκα της πόλης – τα άνθη του καπνού είναι εντυπωσιακά και η ανθοφορία τους διαρκεί αρκετό χρονικό διάστημα- για να υπενθυμίζουν τη σχέση της πόλης με το συγκεκριμένο είδος φυτού.

ε) Επ΄ ευκαιρία της επετείου της προσάρτησης της Θεσσαλονίκης στο Ελληνικό Βασίλειο να διοργανωθεί επιστημονικό συνέδριο με θέμα τον καπνό (οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική) και τη συμβολή του στη διαμόρφωση της εικόνας της Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια του 20^ου αιώνα.  

Η ευνουχισμένη ψυχολογία και το έπος του ΄40

«... Όταν ήρθε η 28^η, (ο Μεταξάς) δεν μπόρεσε να ιδεί ότι τότε μόνο, και όχι στις εορτές του Σταδίου, ολόκληρος ο λαός ήταν μαζί του, μαζί με την απάντηση που έδωσε στον Grazzi την αυγή. Δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι η ημέρα εκείνη δεν επικύρωνε, αλλά καταργούσε την 4^η Αυγούστου».

Γιώργος Σεφέρης, Χειρόγραφα

“… στην επέτειο της 28  Οκτωβρίου οι φοιτητές οργάνωσαν μια βραδινή διαδήλωση που ξεκίνησε απ΄ την Αγιά Σοφιά και τράβηξε για τις Απάνω Συνοικίες με συνθήματα «Ζήτω το μεγάλο Όχι του ελληνικού λαού», «Ζήτω οι ήρωες της Αλβανία», «Όχι, ο φασισμός δε θα περάσει» κ.α. Στην Αγίου Δημητρίου πυροβόλησαν τους φοιτητές οι Γερμανοί χωροφύλακες»

Γιώργος Καφταντζής, Το πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής

Οι αυτοδίδακτοι: Το παρελθόν είναι εκτεθειμένο στην περιποίηση του από διάφορους αυτόκλητους ιστορικούς. Αυτοδίδακτοι και ανεπαρκείς οι περισσότεροι  διατυπώνουν διάφορες «απόψεις» coram publico και επιχειρούν με μονομανία να τις επιβάλλουν ως τη μοναδική ιστορική αλήθεια.

Τούτοι οι εμπειροτεχνίτες της ιστορικής επιστήμης εστιάζουν σε ιδεολογικοποιημένες και συμβολικές στιγμές του παρελθόντος (πότε ξεκίνησε η Επανάσταση του ΄21, ήταν εθνική  ή κοινωνική, υπήρξε το κρυφό σχολείο κλπ.).  Ένα παρόμοιο ερώτημα είναι και εκείνο που αφορά στο «ποιος είπε το «ΟΧΙ»…» της 28^ης Οκτωβρίου.

Ο δημοσιογράφος: Ανησυχίες επί του θέματος είχε στο παρελθόν και ο δημοσιογράφος Κώστας Γκιουλέκας : «Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια απέλπιδα προσπάθεια να εμφανισθεί ότι το «ΟΧΙ» το είπε ο ελληνικός λαός αντί του τότε πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά. Και  προσπαθούν να αμαυρώσουν μια στιγμή ορόσημο που, πράγματι, λαός και ηγεσία συνταυτίστηκαν απόλυτα και συμπορεύτηκαν απόλυτα στο δρόμο της τιμής». [Ελληνικός Βορράς, 2 Νοεμβρίου 1997, σ. 5]

Κατά το δημοσιογράφο είναι πέραν πάσης αμφισβητήσεως ότι το «ΟΧΙ» εκστομίστηκε – υπάρχει κάποιος που αρνείται το γεγονός; - από τον «πρωθυπουργό»,  αλλά «εκείνη τη στιγμή ο Μεταξάς απηχούσε [sic] τα αισθήματα ολόκληρου του ελληνικού λαού». Συμπέρασμα: «…ο Μεταξάς υπήρξε δικτάτορας. Όχι, όμως, προδότης».

Τα ιστορικά γεγονότα: Η κυβέρνηση ενός φασιστικού καθεστώτος απαίτησε από την κυβέρνηση ενός άλλου φασιστικού καθεστώτος, ένας φασίστας δικτάτορας, απαίτησε από έναν άλλο φασίστα δικτάτορα «γη και ύδωρ».

Ο δεύτερος αρνήθηκε ακολουθώντας μια Realpolitik, η οποία βασίζονταν σε πολιτικοστρατιωτικούς υπολογισμούς για την έκβαση του παγκοσμίου πολέμου. Οι πληροφορίες από τις ελληνικές διπλωματικές αποστολές σε διάφορες χώρες συνηγορούσαν στην άρνηση της ιταλικής πρόκλησης.

Ο δημοσιογράφος: Το «ΟΧΙ» με κεφαλαία γράμματα είναι ιδεολογική επινόηση των μετέπειτα χρόνων. Η συγκεκριμένη ιδεολογική κατασκευή υποστηρίχθηκε από ένα ψευδολυρικό γλωσσικό ύφος, το οποίο συναντάμε σε πανηγυρικούς της ημέρας και σε μαθητικές εκθέσεις. Το ύφος τούτο με καθυστέρηση ετών αναπαράγει και ο δημοσιογράφος του Ελληνικού Βορρά: «Κείνη την 28^η Οκτωβρίου του ΄40 τίποτε δεν ήταν πια όπως τα χθες. Τίποτα δεν θύμιζε κείνο το ξημέρωμα, τους Έλληνες του προηγούμενου απόβραδου. Κοιμήθηκαν απλά, άνθρωποι του κάματου, άνθρωποι καθημερινοί με τις μιζέριες, τις ασχήμιες, γιομάτοι με τα ελαττώματα της φυλής και ξύπνησαν αϊτοί, ήρωες ημίθεοι, απηλλαγμένοι μονομιάς από τα πάθη τα παλιά, γιομάτοι με τις προαιώνιες αρετές της φυλής». [Ελληνικός Βορράς, 26  Οκτωβρίου 1997, σ. 5]

Όψεις της ιστορικής πραγματικότητας: Ο διπλωμάτης και ποιητής Γιώργος Σεφέρης υπηρετούσε στο υφυπουργείου Τύπου στην Αθήνα την περίοδο πριν και μετά το ξέσπασμα του πολέμου. Τα «Χειρόγραφά» του μας παρέχουν μια εικόνα του φασίστα ηγέτη και των συνεργατών του: «… το «όχι» και τα άλλα δεν ήταν πράγματα που συμβιβάζονται εύκολα. Έτσι δημιουργήθηκε μέσα στα κατεργάρικα, ασυνείδητα, και, κατά βάθος, αγροίκα μυαλά των ανθρώπων του καθεστώτος μια αντιφατική ψυχολογία που δύσκολα κατόρθωναν να γεφυρώσουν ακόμη και στην επιφάνεια. Το όχι σήμαινε πως η Ελλάδα θα πολεμούσε τον πιο επικίνδυνο πόλεμο της Ιστορίας της με το μέρος εκείνων που χτυπούσαν τις φασιστικές δυνάμεις. Αλλά το ελληνικό καθεστώς ήταν το ίδιο φασιστικό. Πως ήταν δυνατό να συνδυαστούν τα δύο αυτά πράγματα. Τη λύση τη βρήκαν, κουτοπόνηρα, οι άνθρωποι του Μεταξά: Ο πόλεμός μας δεν ήταν διόλου πόλεμος εναντίον του Άξονα’  ήτανε, μέσα στην παγκόσμια κρίση, ένα ιδιαίτερο, ασύνδετο επεισόδιο’ ο πόλεμός μας ήταν μόνο πόλεμος εναντίον της Ιταλίας – ούτε καν αυτό΄ ήταν πόλεμος εναντίον των στρατιωτικών δυνάμεων της Ιταλίας».[Γιώργος Σεφέρης Χφο, 50—51]

Η κατασκευασμένη μνήμη του Κώστα Γκιουλέκα φαντασιώνεται αϊτούς και αρετές, αλλά ο λόγος του ποιητή διπλωμάτη δεν αφήνει περιθώρια για μυθοπλασίες: «Στην κορυφή (…) της πυραμίδας θα χώριζα τα πνεύματα σε δύο κατηγορίες΄ στους αντιπάλους του Άξονα γενικά και αδιαίρετα, και στους αντιπάλους μόνο των ενόπλων δυνάμεων της Ιταλίας. Οι τελευταίοι αυτοί κανονικά και λογικά έπρεπε να φοβούνται μήπως κερδίσουν τον πόλεμο. Οι άνθρωποι του Μεταξά, εκτός από ελαχίστους, ανήκαν στην τελευταία τούτη κατηγορία». [στο ίδιο, σ. 52-53]

Ο Κώστας Γκιουλέκας, προσπαθώντας να φιλοτεχνήσει μια διαφορετική εικόνα του φασίστα δικτάτορα υπενθυμίζει ότι δεν ήταν «προδότης», αλλά ο Γιώργος Σεφέρης επισημαίνει κάτι χειρότερο από την προδοσία, την αδυναμία του «κυβερνήτη» να απαλλαχθεί «από το κλειστό περιβάλλον των κολάκων  της Πλατείας Συντάγματος» τη στιγμή που η χώρα εισερχόταν «στη μεγάλη τραγωδία της Ευρώπης» και ότι κράτησε «για πιλότους» στις δύσκολες εκείνες στιγμές «τα ίδια ανθρωπάκια που του μαγείρευαν, μέσα στους πρωτοφανείς κλυδωνισμούς της Ευρώπης, μιαν Ελλάδα σαν είδος μετέωρο εκτός τόπου και χρόνου». [στο ίδιο, 46-47]

Οι συνέπειες για τη χώρα από τούτη τη στάση ήταν ολέθριες: «Έτσι φτάσαμε στα γεγονότα της τελευταίας άνοιξης [1941]: Υπουργοί πανικόβλητοι και σπασμωδικοί, διπλωματία χωρίς ειρμό και χωρίς υπόσταση, στρατηγοί που πρόδωσαν, πρωθυπουργοί που αυτοκτονούσαν, και μαζί με όλα αυτά, η ασυγχώρητη, η εγκληματική, η τραγική απώλεια της Κρήτης» [Χφο, 54]

Και συμπληρώνει ο Γιώργος Σεφέρης, αφού πρώτα μιλήσει για «ευνουχισμένη ψυχολογία», πως « (…) αν είχαμε στο τιμόνι ανθρώπους που έβλεπαν τον ορίζοντα και όχι στρουθοκαμήλες που έβλεπαν με το στανιό μια ή δυό μοίρες του κύκλου, θα είχαμε σίγουρα άλλο μυαλό για την κατεύθυνση του πολέμου στο πεδίο της μάχης, άλλο μυαλό για την εξασφάλιση των εθνικών μας δικαίων και την εξωτερική πολιτική, και άλλη ψυχή την τραγική στιγμή της μετάβασης από τον πόλεμο του αλβανικού και του μακεδονικού μετώπου στον πόλεμο των νησιών και του εξωτερικού». [στο ίδιο, 54-55]

Πράγματι, ο Ι. Μεταξάς, δεν υπήρξε προδότης, αλλά φασίστας και ένας φασίστας προκαλεί πάντοτε μεγαλύτερη καταστροφή σε έναν λαό από έναν προδότη.

Αδιάψευστος μάρτυρας η ιστορική εμπειρία…

Όμηρος Ταχμαζίδης

Αυτοαπασχολούμενος δημοσιογράφος

Magister Artium

Φιλοσοφίας-Ιστορίας